گزارش نشست بررسی چیستی و حدود آزادی و نسبت آن با تعلیم و تربیت در اندیشه علامه جوادی آملی مدظله

نشست تخصصی «چیستی و حدود آزادی و نسبت آن با تعلیم و تربیت از منظر علامه جوادی آملی» از سلسله نشست‌های انسان‌شناسی تربیتی، روز چهارشنبه ۶ آبان در بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء برگزار شد. در این نشست، حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر علی نقی فقیهی، عضو هیئت علمی دانشگاه قم و صاحب‌نظر حوزه تعلیم و تربیت، به ارائه بحث پرداخت و حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر وحید پرویزی، مدیر پژوهشکده علوم انسانی ـ اجتماعی، دبیر علمی آن بود.دکتر فقیهی ضمن تبیین مبانی آزادی در اندیشه علامه جوادی آملی، نسبت آن را با فطرت، کرامت انسانی، عقلانیت، عبودیت و تعلیم و تربیت بررسی کرد و در قالب یازده نکته، ابعاد و حدود آزادی را از منظر انسان‌شناختی و تربیتی تشریح نمود.

دینداری؛ زمینه‌ساز آزادگی و رعایت حقوق دیگران

حجت‌الاسلام‌والمسلمین فقیهی در تبیین نسبت دینداری و آزادی، به فرمایش امام حسین(علیه‌السلام) در روز عاشورا، «إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ دِينٌ فَكُونُوا أَحْرَارًا فِي دُنْيَاكُمْ»، اشاره کرد و آن را بیانگر پیوند دینداری و آزادگی دانست.وی تأکید کرد دین انسان را به رعایت حقوق دیگران، پرهیز از ظلم، رفتارهای ناپسند و حفظ کرامت انسان‌ها دعوت می‌کند؛ بنابراین، حتی افراد غیرپایبند به تعالیم دینی نیز باید از آزادگی و جوانمردی برخوردار باشند و دیگران را آزار ندهند.وی با اشاره به آموزه‌های امام سجاد(علیه‌السلام) درباره حقوق متقابل انسان‌ها، بر مدارا، محبت و خیرخواهی تأکید کرد و یادآور شد انسان باید همان خیر و نیکی را که برای خود می‌خواهد، برای دیگران نیز بخواهد و آنچه را برای خود نمی‌پسندد، درباره آنان روا ندارد.استاد فقیهی همچنین با استناد به آیه ۸ سوره ممتحنه، بر ضرورت نیکی و عدالت‌ورزی با کسانی که به دلیل دین با مسلمانان نجنگیده و آنان را از سرزمینشان بیرون نکرده‌اند، تأکید کرد و رفتار نیکو با غیرمسلمانانِ غیرمتخاصم را از آموزه‌های دینی دانست.

آزادی؛ حقیقتی فطری و موهبتی الهی

ارائه‌دهنده نشست در بیان یازده نکته خود، نخستین مبنا را فطری بودن آزادی دانست و تصریح کرد آزادی موهبتی الهی است که در آفرینش انسان قرار گرفته، نه امتیازی که جامعه یا فردی به دیگری اعطا کند. وی با اشاره به کلام امیرالمؤمنین(علیه‌السلام)، «لَا تَكُنْ عَبْدَ غَيْرِكَ وَقَدْ جَعَلَكَ اللَّهُ حُرًّا»، بر آزاد آفریده شدن انسان و نفی بندگی غیرخدا تأکید کرد.نکته دوم، پیوند آزادی با کرامت انسانی بود. وی با بیان اینکه انسان به‌عنوان خلیفه خداوند از کرامت برخوردار است، این کرامت را سرمایه آزادگی دانست و افزود انسان کریم نباید در مسیر رفتارهای زشت و ضد ارزشی حرکت کند، بلکه باید از هدایت الهی پیروی کند، نه خواسته‌های نفسانی. بنابراین، آزادی به معنای پیروی بی‌قیدوشرط از امیال شخصی نیست و اراده انسان باید در مسیر کرامت و کمال قرار گیرد.

آزادی تکوینی و ضرورت هماهنگی با عقل و شرع

حجت‌الاسلام‌والمسلمین فقیهی در تبیین نکته سوم، آزادی تکوینی انسان را مطرح کرد و گفت انسان در انجام افعال خود مجبور نیست و می‌تواند عقیده و دین موردنظرش را انتخاب کند؛ البته انتخاب انسان عاقل باید با موازین عقل و ضوابط شرع هماهنگ باشد، زیرا فطرت، عقل و شرع مسیر کمال و سعادت را ترسیم می‌کنند.وی پیوند آزادی با تفکر، دعوت به خیر، حفظ منافع و مصالح فرد و دیگران و رعایت نظم و قانون عقلانی را از دیگر مبانی این دیدگاه دانست و تأکید کرد تعریف آزادی نباید با این مؤلفه‌ها تعارض داشته باشد.در نکته پنجم، وی بیان کرد انسان با اراده خود محدوده رفتارش را تنظیم می‌کند. آزادی حقیقتی فطری است، اما انسان برای جلوگیری از موانع کمال، رفتار خود را آگاهانه در چارچوب ضوابط عقلانی و الهی قرار می‌دهد.

در نکته ششم نیز تأکید شد حق آزادی در کنار دیگر حقوق فطری، همچون بندگی خداوند، کمال‌خواهی، عدالت‌خواهی و ضابطه‌مندی معنا پیدا می‌کند و نباید به‌گونه‌ای تفسیر شود که این حقوق را از بین ببرد.

تعلیم و تربیت؛ زمینه‌ساز شکوفایی آزادانه فطرت

عضو هیئت علمی دانشگاه قم، شکوفایی هماهنگ امور فطری با اراده و اختیار انسان را حقیقت تعلیم و تربیت دانست و اظهار کرد: تعلیم و تربیت بدون آزادی و اختیار معنای واقعی خود را از دست می‌دهد؛ زیرا رشد استعدادهای فطری باید با اراده و عزم خود انسان تحقق یابد.وی در نکته هشتم به ارتباط حقوق فطری با احکام و تکالیف شرعی پرداخت و توضیح داد حقوق فطری، از جمله آزادی، ریشه در ساختار تکوینی انسان دارند و شریعت با بیان احکام و تکالیف الهی، راه شکوفایی و بهره‌برداری صحیح از آنها را مشخص می‌کند.وی افزود انسان برای دستیابی به اهداف فطری خود به هدایت تشریعی نیاز دارد؛ زیرا عواملی مانند اختلالات روانی، تمایلات نفسانی و شرایط عارضی ممکن است درک او را مختل کنند. شریعت با تبیین مسیر صحیح، زمینه بازشناسی راه درست و اصلاح انحراف‌ها را فراهم می‌سازد.

در نکته نهم، وی بر همگانی بودن حقوق فطری و هدایت‌های تشریعی تأکید کرد و گفت مسیر سعادت به مردان اختصاص ندارد و زنان نیز از همان فطرت انسانی و ظرفیت کمال برخوردارند. از منظر مبانی اسلامی، زن و مرد در اصل فطرت و هدف آفرینش تفاوتی ندارند و هر دو مخاطب هدایت الهی و مسیر سعادت‌اند. وی همچنین برخی دیدگاه‌هایی را که زن را صرفاً وسیله رشد و کمال مرد می‌دانند، نقد کرد.

آزادی بیان در چارچوب هدایت و صیانت از فطرت

استاد فقیهی در تبیین نکته دهم، به حدود آزادی در نشر افکار پرداخت و تأکید کرد آزادی به معنای مجاز بودن انتشار هر اندیشه‌ای، حتی اندیشه‌های گمراه‌کننده و انحرافی، نیست. به گفته وی، آزادی باید در چارچوب ارزش‌های توحیدی و ضوابط شرعی تعریف شود و نباید به نام آن زمینه تضعیف باورهای توحیدی، ترویج افکار انحرافی و اختلال در نظام ارزشی جامعه فراهم شود.وی در نکته یازدهم، بر لزوم توجه به ظرفیت فکری و قدرت تشخیص افراد در مواجهه با اندیشه‌های مختلف تأکید کرد. برای توضیح این موضوع، مثال شنا کردن در دریای مواج را مطرح کرد و گفت همان‌گونه که شنا در شرایط خطرناک برای فرد ناآشنا با فن شنا مناسب نیست، مواجهه با برخی مباحث و اندیشه‌های انحرافی نیز برای افرادی که توان تشخیص و نقد آنها را ندارند، آسیب‌زاست.وی خاطرنشان کرد مسئولان و متولیان تعلیم و تربیت باید از قرار گرفتن افراد فاقد توانایی لازم در معرض زمینه‌های انحراف فکری جلوگیری کنند و زمینه تقویت قدرت تشخیص و شکوفایی استعدادهای آنان را فراهم آورند.

آزادی حقیقی در پرتو عبودیت خداوند

حجت‌الاسلام‌والمسلمین فقیهی در بخش دیگری از سخنان خود، نسبت آزادی حقیقی و عبودیت الهی را بررسی کرد و گفت آزادی و بندگی خداوند نه‌تنها منافاتی ندارند، بلکه در فطرت انسان با یکدیگر همراه‌اند.وی توضیح داد انسان از یک سو فطرتاً به بندگی خداوند گرایش دارد و از سوی دیگر، فطرتش اقتضا می‌کند از بندگی غیرخدا، چه درونی و چه بیرونی، آزاد باشد. بنابراین، فطرت توحیدی هم اختصاص دادن عبودیت به خداوند و هم رهایی از بندگی غیر او را می‌طلبد.به گفته او، هرچه انسان خداوند را با عظمت حقیقی‌اش بیشتر بشناسد و عبودیت خود را به او اختصاص دهد، وابستگی و بندگی غیرخدا در وجودش کاهش می‌یابد؛ زیرا در برابر عظمت الهی، دیگر قدرت‌ها و وابستگی‌ها ناچیز جلوه می‌کنند.استاد فقیهی همچنین آزادی را میل انسان به رهایی از موانع کمال و سعادت دانست و با اشاره به کمال‌خواهی فطری انسان گفت انسان پس از دستیابی به هر مرتبه از کمال، خواهان مرتبه بالاتر است. ازاین‌رو، عبودیت خداوند مانع آزادی نیست، بلکه با رهایی انسان از بندگی غیرخدا، زمینه آزادگی حقیقی و حرکت در مسیر کمال و سعادت را فراهم می‌کند.

تکلیف و اجبار؛ تبیین مسیر کمال یا سلب اختیار؟

در بخش پرسش و پاسخ، یکی از حاضران درباره نسبت آزادی با تکالیف و محدودیت‌های تربیتی پرسید و این مسئله را مطرح کرد که چگونه می‌توان آزادی به معنای رهایی از موانع کمال را با ضرورت برخی الزام‌ها در فرایند تربیت جمع کرد؟در پاسخ، با اشاره به برداشت نادرست از مفهوم تکلیف، توضیح داده شد که تکلیف لزوماً به معنای اجبار و سلب اختیار نیست، بلکه می‌تواند راهنمایی انسان به مسیر صحیح و آگاه ساختن او از نتایج انتخاب‌هایش باشد.

در این زمینه به مأموریت انبیا در بشارت و انذار اشاره شد؛ آنان با معرفی مسیرهای درست و نادرست، انسان را از پیامد انتخاب‌هایش آگاه می‌کنند و راه سعادت و شقاوت را نشان می‌دهند.همچنین با استناد به آیه شریفه «ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ»، تأکید شد موعظه صرفاً امر و نهی نیست، بلکه موجب آگاهی و بصیرت نسبت به مسیر صحیح و پیامد انتخاب‌ها می‌شود.بر این اساس، وظیفه مربی و نظام تربیتی، روشن کردن مسیر درست و آگاه ساختن افراد از نتایج حرکت در مسیرهای انحرافی است. البته درباره افرادی که قدرت تشخیص کافی ندارند، مسئولان و مربیان باید با استفاده از اختیارات خود، زمینه مواجهه آنان با انحراف را محدود کنند؛ اقدامی که نباید با سلب اصل اراده و اختیار انسان یکسان دانسته شود.

ضرورت بازخوانی مبانی آزادی در نظام تعلیم و تربیت

در ادامه پرسش و پاسخ‌ها، جهان‌شمولی مبانی تعلیم و تربیت و نسبت آن با دیدگاه‌های مسیحیت و دیگر مکاتب بررسی شد. در پاسخ به پرسشی درباره وجود آموزه‌های مشابه در متون مسیحی، تأکید شد که مقایسه نظام‌های تربیتی مستلزم بررسی مبانی، اصول و چارچوب‌های مشخص آنهاست و وجود چند آموزه مشترک، به معنای برخورداری از یک نظام جامع تعلیم و تربیت نیست.همچنین مسئله توازن حق و تکلیف در اندیشه علامه جوادی آملی مطرح شد. توضیح داده شد که اثبات حق برای یک فرد، تکلیف رعایت آن را بر عهده دیگران قرار می‌دهد؛ افزون بر این، صاحب حق نیز موظف است از حق خود در مسیر صحیح استفاده کند.در این بخش، بر ضرورت بررسی مجموعه دیدگاه‌های یک اندیشمند تأکید شد و یادآوری گردید که برای فهم دقیق اندیشه علامه جوادی آملی، نباید عبارتی را جدا از سایر مباحث و بدون توجه به قرائن و زمینه طرح آن تفسیر کرد.

جمع‌بندی؛ آزادی در تعامل با کمال، سعادت و تربیت

حجت‌الاسلام‌والمسلمین فقیهی در جمع‌بندی نشست تأکید کرد آزادی را نمی‌توان جدا از مفاهیمی همچون کمال، سعادت، فطرت، عقلانیت و عبودیت بررسی کرد؛ زیرا بی‌توجهی به ارتباط این مفاهیم، موجب برداشت‌های نادرست از حقیقت آزادی می‌شود.بر این اساس، آزادی در اندیشه علامه جوادی آملی، رهایی از موانع کمال و سعادت انسان است؛ حقیقتی که با اختیار، کرامت انسانی، قانون‌مندی، تربیت و بندگی خداوند پیوندی عمیق دارد.همچنین تأکید شد تبیین نسبت آزادی و تعلیم و تربیت، به‌ویژه در موضوعاتی مانند حدود آزادی انتخاب، مسئولیت مربیان، مواجهه با اندیشه‌های مختلف و نسبت تکلیف با اختیار، همچنان به بررسی و پژوهش بیشتر نیاز دارد.

این نشست با حضور استادان، پژوهشگران و علاقه‌مندان حوزه تعلیم و تربیت و با دبیری علمی حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر وحید پرویزی، مدیر پژوهشکده علوم انسانی ـ اجتماعی پژوهشگاه علوم وحیانی معارج، برگزار شد.

محتوای علمی نشست: به زودی.....